Gdyby sens rysowania portretów sprowadzał się wyłącznie do bezbłędnego zarejestrowania układu tkanek, odległości między kącikami oczu a płatkiem ucha oraz policzenia zmarszczek, zawód rysownika powinien umrzeć w 1839 roku, wraz z wynalezieniem dagerotypu. Aparat fotograficzny robi to szybciej, dokładniej i bez kaprysów.
A jednak wciąż siadamy przed czystą kartką. Spędzamy godziny, wpatrując się w cudze twarze, błądząc ołówkiem po krzywiźnie policzka. Po co, skoro zdjęcie paszportowe daje stuprocentową poprawność?
Odpowiedź jest prosta, choć dla wielu niewygodna: portret nigdy nie jest przezroczystą szybą, przez którą oglądamy modela. Jest lustrem. I bardzo często to lustro odbija silniej tego, kto trzyma ołówek, niż tego, kto akurat pozuje.
Eksperyment z jedną twarzą
Wystarczy proste doświadczenie warsztatowe, które zna każdy, kto choć raz otarł się o grupowe rysowanie. Posadźmy jednego modela na środku sali i dajmy ołówki dziesięciu różnym rysownikom. Efekt? Otrzymamy dziesięć różnych portretów i dziesięć różnych światów.
U jednego ta twarz będzie posągowa, niemal architektoniczna, wykreślona twardą, analityczną kreską kogoś, kto w sztuce szuka przede wszystkim matematycznego ładu. U drugiego ta sama osoba zyska rys dramatyczny, udręczony, utopiony w głębokich, brutalnych czerniach. U trzeciego stanie się eteryczna, niemal przezroczysta, jakby narysowana tchnieniem, a nie grafitem.
Czy model zmienił strukturę kości w trakcie tych kilku godzin? Nie. To rysownicy przefiltrowali go przez własną wrażliwość, przez swoje lęki, doświadczenia życiowe, a nawet przez to, co sami czuli tamtego dnia i w jakim byli nastroju.
Rysując drugiego człowieka, nie da się odciąć od tego, kim się jest. Nasz ołówek nie rejestruje obiektywnej prawdy o świecie. Rejestruje to, co nasza własna głowa uznała za istotne.
Selekcja, czyli autobiografia kreski
Aparat fotograficzny jest demokratyczny i bezduszny – z jednakową uwagą zarejestruje fakturę skóry, guzik przy kołnierzyku i paproch w tle. Rysownik musi dokonać wyboru. Biologiczna prawda o twarzy to jedno, ale ta artystyczna selekcja to moment, w którym najgłośniej mówi autor.
Kiedy rysowałam Bohuna, mogłam spędzić kolejne dziesięć godzin na drobiazgowym wyrysowywaniu każdego szwu na jego koszuli. Ale zostawiłam ją niemal białą, ledwie tkniętą ołówkiem. Dlaczego? Bo podjęłam decyzję mówiąc do widza: „Patrz mu w oczy, nie na guziki”. Całą energię, gęstość i mięsistość cienia oddałam spojrzeniu spod brwi i fakturze futrzanej czapki, o czym pisałam tutaj.
Te decyzje – co dopracować do granic możliwości, co potraktować plamą, a co zostawić niedopowiedziane – to nie są techniczne triki. To jest osobisty manifest. To komunikat rysownika do widza: „Oto jak ja widzę świat. To jest dla mnie ważne, a tamto to tylko szum”. Poprzez to, co odrzucasz na rysunku, opowiadasz o strukturze własnego umysłu.
Rysujesz tylko to, co jesteś w stanie pojąć
Żeby narysować w oczach modela coś, co poruszy widza – mrok, dumę, zmęczenie, ukryty żal czy spokój – trzeba najpierw te emocje znać. Musisz mieć w sobie matrycę, która te stany rozpozna i nazwie.
Niektóre rzeczy dostrzegamy dopiero wtedy, gdy sami ich doświadczymy. Z wiekiem zaczynamy zauważać w twarzach innych ludzi ślady emocji, których kiedyś nie umieliśmy nazwać. To zmienia także sposób rysowania. Rysownik, który przeszedł swoją własną szkołę życia, który wie, jak smakuje frustracja, strata czy bezbrzeżny spokój, wyciągnie z tego spojrzenia historię. Nie dlatego, że zna lepszą technikę cieniowania. Dlatego, że potrafił tę historię w modelu dostrzec.
Można wręcz zaryzykować stwierdzenie, że portret mówi o modelu tylko tyle, ile rysownik był w stanie z niego udźwignąć, lub chciał pokazać. Jeśli artysta jest wewnętrznie płaski, spłaszczy nawet najbardziej fascynującą postać. Jeśli ma w sobie głębię, wyciągnie ją z najzwyklejszej, przypadkowej twarzy.
Spotkanie na pograniczu
Ostatecznie dobry portret to nie jest dokumentacja medyczna ani laurka. To spotkanie dwóch psychik na skrawku papieru.
Twarz modela daje nam ramy, anatomię, pretekst i biologiczny punkt wyjścia. Ale cała reszta – ten nienazwany magnetyzm, który sprawia, że rysunek przyciąga – to już czysty rysownik. Jego wrażliwość, jego styl, jego ograniczenia i jego odwaga.
Dlatego następnym razem, gdy spojrzysz na portret, który cię zachwyci albo zaniepokoi, nie pytaj tylko o to, kim był człowiek, który do niego pozował. Spójrz uważniej na kreskę, na układ cieni, na to, gdzie artysta odpuścił, a gdzie docisnął ołówek. I zapytaj: co ten rysunek mówi o człowieku, który go stworzył? Bo pod warstwą grafitu zawsze ukryty jest autoportret twórcy.
